1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. Orta Asyada Kuruluna Diğer Türk Devletleri

Orta Asyada Kuruluna Diğer Türk Devletleri

          Orta Asyada kurulan diğer Türk Devletlerinün özellikleri kısa süreli olmalarıdır. Devlet yönetiminde erkeklerin söz sahibi olmaları, ikili teşkilat, boylar arası siyasi mücadele çin baskıları yıkılmalarında etkili olmuştur. 

1-Avarlar (Aparlar/Juan Juanlar)

         İsimleri Çin kaynaklarında “Juan-Juan” olarak geçmektedir.Orta Asya’da bir devlet kurmuşlarsa da, Göktürkler bu devlete son vermiştir. Balkanlara göç eden Avarlar, Bayan Han önderliğinde Orta Avrupa’da ikinci kez bir devlet kurmuşlardır.Slav topluluklarını devlet yönetimi ve millî bilinç yönünden etkilemişlerdir. Hıristiyanlığı benimseyen Avarlar zamanla asimile olup kimliklerini yitirmişlerdir. Ayrıca Avarlar, üzengiyi ve süvari kılıcını Avrupa’ya tanıtan ilk devlettir.

2-Karluklar

        İslâmiyet’i kabul eden ilk Türk topluluğudur. Kutluk (II. Göktürk) Devleti’nin yıkılmasında etkili olmuşlardır. Türgişlerin siyasî varlıklarına son vermişlerdir.Moğollara (Cengiz Han)’a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur. İlk Müslüman Türk Devleti olan Karahanlıların kurulmasında etkili olmuşlardır. Talas Savaşı’nda Müslüman Arapları desteklemişler ve Orta Asya’nın Çinlileşmesini engelleyerek İslâmiyet’in yayılmasını kolaylaştırmışlardır.

3-Kırgızlar

         Orta Asya’da egemenlik kuran son Türk boyu Kırgızlardır. Uygurlara isyan ederek bağımsızlıklarını ilân etmişlerdir. Moğolların hâkimiyeti altına girip, Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk topluluğudur. Dünyanın en uzun destanı olan (400 bin mısra) Manas Destanı’nı oluşturmuşlardır. Kırgızlara ait Yenisey Yazıtları önemlidir. Günümüz Kırgızistan Devleti 1991’de kurulmuş olup, başkenti Bişkek’tir.

4-Hazarlar

        Orta Avrupa ve Kafkaslarda egemenlik kurmuşlardır. Hz.Osman döneminde İslâm ordularıyla savaşan ilk devlettir.Kafkasya’da ve Karadeniz’in kuzeyinde İslâmiyet’in yayılmasını engellemişlerdir.İbraniler (Yahudiler) dışında Musevîliği kabul eden tek topluluktur. Bu nedenle Tek Tanrılı inanç sistemini benimseyen ilk Türk devletidir. Hazarlar aynı zamanda paralı ordu kuran ilk Türk devletidir. İpek Yolu’nun güvenliğini sağlamaları, “Pan-Hazaria (Hazar Barışı)” adı ile bilinen dönemi başlatmıştır.

5-Peçenekler

         Karadeniz’in kuzeyinden batıya göç edip Balkanlar’a yerleşmişlerdir.Özellikle Rusların Karadeniz’e inmelerini engellemişlerdir.Bizans ordusunda paralı asker olarak görev yapmışlardır.Daha sonra Büyük Selçuklu ordusuna geçen Peçenekler, 1071 Malazgirt Savaşı’nın kazanılmasında etkili olmuşlardır. Hristiyanlığı benimseyen devlet Kıpçaklar (Kumanlar) tarafından yıkılmıştır.

6-Oğuzlar (Uzlar)

        Oğuz, kelime olarak “boy” ve “kabile” anlamına gelmektedir. Oğuzlar (Uzlar) en kalabalık Türk boyudur (24 boy).Bizanslılar Oğuz Türklerine “Uz” adını vermiştir. Avrupa’ya giden Oğuz boyları millî benliklerini kaybetmiş ve Bizans ordusunda paralı asker olarak görev yapmışlardır. X. yüzyılın sonlarına doğru İslâmiyet’i kabul etmişlerdir. Oğuzlar, Selçuklu ve Osmanlı gibi devletlerin kuruluşunda da etkili olmuştur.

7-Sibirler (Sabirler)

        Sabir adı, Türkçe “sapan” demek olup “yol değiştiren” anlamına gelmektedir. Sibirya ve Kafkas coğrafyasında yaşamışlar, bir kısmı Avrupa’ya göç etmiştir. Sasanilerle birleşip Bizans’a karşı mücadele etmişlerdir. Avrupa Hunları’ndan sonra Anadolu’ya akınlar yapan Türk topluluğudur. Bugünkü Sibirya adı Sabir Türklerinden gelmektedir.

8-Bulgarlar

          Bulgar kelimesi “karışmak” anlamına gelmektedir. Avarlardan sonra İstanbul’u kuşatan ikinci Türk topluluğudur. Tuna Bulgar Devleti ve İtil (Volga) Bulgar Devleti olarak ikiye ayrılmaktadır. Tuna Bulgarları 864’te Hıristiyanlığı resmî din olarak kabul etmiş, Türk tarihinde ilk kez “Han” unvanını değiştirip yerine “Çar” unvanını kullanmışlardır. İtil Bulgarları ise İslâmiyet’i kabul etmiştir. Bu nedenle Avrupa’daki Türk-İslâm kültürünün ilk temsilcileri sayılırlar.

9-Macarlar

         IX. yüzyılın sonlarında Macaristan’da egemenlik kurmuşlardır. Hıristiyanlığı resmî din olarak kabul etmişler, millî benliklerini yitirmişlerdir.Bu tarihten itibaren kabile birliğine dayalı siyasî yapıdan çıkıp, krallık sistemine dayalı bir yönetim biçimini benimsemişlerdir. Almanların ilerlemesini durdurup, Balkanların Almanlaşmasını engellemişlerdir. Türk kültürü, dili ve tarihine ait ilk araştırmaları başlatan topluluktur.

Dünyadaki ilk Türkoloji Enstitüsü’nü 1870’te Budapeşte’de Macarlar açmıştır.

10-Türgişler (Türgeşler)

         Orta Asya’da egemenlik kurmuşlardır.Bilinen ilk hükümdarları Baga Tarkan’dır.İlk kez para bastıran Türk devletidir. (ilk madeni para: “Yarmak”)Uygurlardan sonra yerleşik hayata geçen ikinci Türk topluluğudur. Sulu Kağan döneminde Müslümanlara karşı en çok direnen topluluk olmuşlardır.Orta Asya’da İslâmiyet’in yayılmasını engellemişlerdir. Siyasî karışıklıklardan dolayı önce ikiye ayrılan devlet,Karluklar tarafından 766’da yıkılmıştır.

11-Kıpçaklar (Kumanlar)

         Kıpçakların sarı saçlı, mavi ya da yeşil gözlü oldukları bilinir. Bu yüzden Türk boyları içinde en yakışıklı olanı olarak kabul edilirler. Karadeniz’in Türkleşmesinde önemli rol oynamışlardır. Ruslarla yaptıkları mücadeleler “İgor Destanı”na, Oğuzlarla yaptıkları savaşlar ise
Dede Korkut Hikâyeleri”ne konu olmuştur. XIII. yüzyılda durumlarını koruyamamışlar ve bir kısmı Moğollara karışmış, bir kısmı da Altın Orda Devleti’nin egemenliğine girmiştir.

Kıpçakların “Codex Cumanicus” adıyla iki ciltlik sözlükleri vardır. Eserin özgün metni İtalya-Venedikteki San Marko Kütüphanesindedir.
12-Ak Hunlar (Eftalitler)

       Çin baskısından kurtulmak isteyen Hunların bir bölümü, Hindistan’ın kuzeyine göç edip Ak Hun Devleti’ni kurmuşlardır. 480 yılında İran’da çıkan Mazdek İsyanı’nın bastırılmasında etkili olmuşlardır. Göktürkler, İpek Yolu hâkimiyetini sağlamak için Sasanilerle birlikte bu devlete son vermiştir.

13 -M.Kimekler (Yemekler)

       İrtiş Irmağı kıyıları ile Altay Dağları arasında, VII. yüzyılda çeşitli boylarla birlikte yaşamış olan bir Türk topluluğudur. VIII. yüzyıla kadar Göktürk egemenliğinde yaşayan Kimekler, bu devletin yıkılması ile bağımsız olmuş, XI. yüzyılda ise Kıpçakların egemenliğine girmişlerdir.

14-Başkırtlar (Başkurtlar)

       Güney ve Orta Ural Dağları’nın iki yanında bulunan bozkır ve ormanlık alanda IV. yüzyıldan XII. yüzyıla kadar yaşamışlardır. XII. yüzyıla kadar eski dinlerini koruyabilen Başkırtlar, Altın Orda egemenliğinde İslâmiyeti kabul etmiştir. XVII. yüzyıldan itibaren Rus nüfuzu altına girmişlerdir.

Ayrıca Orta Asyada kurulan tüm devletleri tablo halinde görmek için bakınız : Orta Asya’daki İlk Türk Devletleri ( Tablo Halinde)

Son güncelleme :

    Yorum Yap

    Yorumlar (1)