1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinde Bilim Sanat , Yazı Dil ve Edebiyat

İslamiyet Öncesi Türk Devletlerinde Bilim Sanat , Yazı Dil ve Edebiyat

Bilim ve Sanat
1-Bilim

        Eski Türkler, bilimde özellikle astronomi ve tıp alanlarında ilerlemişlerdir. Nitekim onların On İki Hayvanlı Türk Takvimi’ni (bknz :resim) hazırlamaları astronomide, mumyacılık yapmaları ise tıp alanında ilerlediklerini göstermektedir. Ayrıca Uygurlar, “hareketli harf sistemini” bularak modern matbaanın temelini atmışlardır. (Türk tarihinde ilk kütüphane kuran devlet Uygurlardır.)

2-Sanat

          Eski Türk devletlerinde sanat eserlerinde daha çok taşınabilir malzemeler kullanılmıştır.Bunun temel sebebi göçebe yaşam tarzıdır. Göktürkler döneminden günümüze sadece kitabeler ve balballar ulaşmıştır.Balballar Türk sanatındaki ilk heykel örnekleri olarak kabul edilmektedir.Günlük eşyalar, kılıç kabzaları, kemerler, kemer tokaları ve çadırlar, hayvan figürleri ve değerli taşlarla süslenmiştir. Bu süsleme sanatına Hayvan Üslûbu denilmiştir. Eski Türk devletlerinin yaşam tarzı olan göçebelik, özellikle onların dokumacılık sanatında son derece ileri seviyeye gelmelerinde etkili olmuştur.(Ayrıca Uygurlara kadar yerleşik hayat olmadığı için duvar, kâğıt ve resim sanatları ile ev,
saray ve tapınak mimarîsi gelişmemiştir.)

         Uygurlarla birlikte yerleşik hayata geçilmiş ve sanat anlayışı değişmiştir.Özellikle şehirlerin kurulmasıyla birlikte mimarî önem kazanmıştır. Uygurlarda yerleşik hayata bağlı olarak, fresk (duvar süsleme), resim, heykel ve minyatür sanatları da gelişmiştir.Ayrıca Uygur ressamlarına Bedizci adı verilmiştir.En önemli müzik aletleri Kopuz’dur. Bunun dışında ayrıca kudüm (bas davul), obua (zurna), çevgan, kithara (telli çalgı), timpani (davul), köpürge (davul) diğer müzik aletleridir. Bu müzik aletlerinin yanı sıra Türklerde Askerî Bando da çok yaygındır. Uygurlarda Türk tiyatro sanatının ilk örneklerine (Orta Oyunu) rastlanmaktadır.Şarkı ve türkülerin bestesine Ir, kopuzla çalınan melodiye de Küg adı verilmiştir.Eski Türklerde adı bilinen ilk Türk şairi Aprın-Çur Tigin (bknz aşağıdaki resim)’dir.

Yazı,Dil ve Edebiyat
1-Yazı

       Eski Türklerde yazı Göktürkler (Orhun Kitabeleri) ile başlamıştır.Göçebe yaşam tarzı nedeniyle yazılı hayatın gelişmediği ilk Türk devletleri, tarih boyunca pek çok alfabe kullanmışlardır. Bunlardan ikisi millî alfabedir.

       Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler : Orhon(Millî),Uygur(Millî),Soğd,Kiril,Arap,Latin

       Göktürk (Orhon- resimdeki)) Alfabesi: Türklerin ilk millî alfabesi olup 38 harften oluşur. Göktürk (Orhun) Kitabeleri bu alfabe ile yazılmıştır.
Uygur Alfabesi: Türklerin ikinci millî alfabesi olup, Uygurların Soğd alfabesinden etkilenerek oluşturduğu 14-18 harften oluşan alfabedir.

2-Dil ve Edebiyat
a- Sözlü Edebiyat

       İlk Türk devletlerinin, göçebe yaşam tarzından dolayı yazı ile tanışması ve yazıyı kullanması gecikmiştir. Ancak Türkler, yazıdan önceki dönemde özellikle sözlü edebiyat ürünlerine önem vermişlerdir. Başlıca sözlü edebiyat türleri;

Koşuk   : Şölenlerde, ziyafetlerde kopuz eşliğinde söylenen coşkulu şiirlerdir.
Sav       : Türk atasözleridir.
Sagu     : Yuğ törenlerinde ölen kişinin ardından yakılan ağıttır.
Destan : Olağanüstü olayların (savaş, afet) anlatıldığı kahramanlık öyküleridir.

Türklere ait önemli destanlar ise :

Alper Tunga ve Şu Destanları                          :  İskitler (Sakalar)
Türeyiş ve Göç (Kutlu Dağ) Destanları            : Uygurlar
Oğuz Kağan Destanı                                        : Büyük (Asya) Hun Devleti
Ergenekon ve Bozkurt Destanları                     : Göktürkler
Manas Destanı                                                 : Kırgızlar

b-Yazılı Edebiyat

1-Göktürk (Orhun) Kitabeleri
Türk tarihinde ilk yazılı kaynaklar II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde dikilen Orhun (Göktürk) Kitabeleri’dir. Göktürk (Orhun) Kitabelerinin Özellikleri ise şu şekildedir : 

  • Türk tarihine ait Türklerin bıraktığı ilk yazılı belgelerdir. (ilk Türkçe metin)
  • Yazılı Türk Edebiyatı’nın ilk eserleridir.
  • Türk adının geçtiği ilk Türkçe belgedir.
  • Türk devlet anlayışını anlatan ilk belgedir.
  • Siyasetnâme özelliği gösterir.
  • Yazarı Yolluğ Tigin’dir. (Adı bilinen ilk Türk tarihçisi olarak kabul edilir.)
  • Üç tarafı Türkçe, bir tarafı Çince yazılmıştır.
  • Kitabeler; Vezir Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.
  • 1709’da İsveçli yüzbaşı Johan Von Strahlenberg tarafından bulunmuş, ilk kez Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen tarafından okunmuştur.
  • Kitabelerde Çin’e karşı verilen bağımsızlık mücadelesi anlatılır. Kağan millete hesap verir. Ayrıca Türk kültürü ve yasaları hakkında da bilgi verir. Bu durum, Göktürklerde sosyal devlet anlayışı olduğunu göstermektedir.

2-Karabalgasun/Sine-Uşi/Moyen-çur/Bugut Yazıtları

Uygurlar dönemine ait yazıtlardır.Üzerlerinde Türkçe, Çince ve Soğdca yazılar yer almaktadır.

3-Yenisey Yazıtları
Kırgızlara aittir.V. yüzyıla ait olduğu sanılmaktadır.

 

 

Son güncelleme :

    Yorum Yap