1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. İlk Türk İslam Devletlerinde Bilim,Mimari ve Sanat

İlk Türk İslam Devletlerinde Bilim,Mimari ve Sanat

BİLİM

         Türk-İslâm devletlerinde en önemli bilimsel kurumlar medreselerdir.Karahanlılar döneminde Semerkant, Buhara ve Kaşgar önemli bilim ve kültür merkezleridir.Tabgaç Buğra Han tarafından Semerkant’ta açılan medreselerde, ilk kez burslu eğitim sistemi uygulanmıştır. Gazneliler döneminde de Sultan Mahmut zamanında Nişabur’da önemli medreseler kurulmuş, bilim ve bilim adamları her dönem desteklenmiştir.Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey döneminde, Nişabur’da ilk Selçuklu medresesi açılmıştır. Alp Arslan döneminde ise “dünyanın ilk üniversitesi” olarak kabul edilen ve vezir Nizâmü’l-Mülk tarafından yaptırılan Bağdat’taki Nizâmiye Medresesi dönemin en ünlü eğitim kurumudur.

Türk-İslam Alimleri
Harezmî (780-850)IX. yüzyılda yaşamış ünlü matematikçi ve filozoflardan birisidir.Matematikte sıfır (0) rakamını ilk kez kullanmıştır.Bağdat’ta kurulan Beytü’l Hikme’de yöneticilik ve hocalık yapmıştır.Ünlü eserlerinden biri “Kitabü’l-Cebir Ve’l-Mukabele”dir.
Farabî (874-950)Avrupa’da Al-Phorobius adıyla tanınmıştır. İhsaü’l-Ulûm adlı eseriyle pozitif bilimleri ilk kez sınıflandırmıştır. El- Medinetü’l Fâzıla en önemli eseridir. Hava titreşimlerinden ibaret ses olayının ilk mantıklı izahını yapmıştır. Tarihte ilk kez “Birleşmiş Milletler” fikrini ortaya atan bilim adamıdır. Aristo’nun eserlerine yeni anlayış getirdiği için kendisine Muallim-i Sâni (İkinci Öğretmen) denmiştir.
İbn-i Sina(980-1037)Avrupa’da Avicenna adıyla tanınmıştır.Tıp alanında İslâm dünyasına en büyük katkıyı sağlamıştır. En önemli eseri El-Kanun Fî’t-Tıbb (Tıp Kanunu) olup, uzun yıllar Avrupa’da ders kitabı olarak okutulmuştur. Tıbbın Hükümdarı olarak anılmıştır.
Birûnî (973-1051)Gazneli Mahmut döneminde yaşamış ünlü bilginlerden biridir. Sultan Mahmut, Birunî için “Sarayımın En Değerli Hazinesi” demiştir. Ekvatorun uzunluğunu çok az bir yanılmayla hesaplaya bilmiştir. El Asâri’l Bakiye adlı eseri olup, bu eserinde Asyalı milletler hakkında bilgi vermiş ve astronomiden bahsetmiştir.
Gazalî (1058-1111)Büyük Selçuklu döneminde yaşamış, Nizâmiye Medresesi’nde baş müderris olarak görev yapmıştır. Siyasî din anlayışlarıyla mücadele etmiştir. Yaşamı boyunca 500’e yakın kitap yazdığı söylenen Gazâli’nin önemli
eserleri arasında İhyaü’l-Ulûmiddin ve Tehâfütû’l Felâsife sayılabilir.
Ömer Hayyam (1048-1131)Sultan Melikşah adına Celâli Takvimi’ni hazırlayan kurulun başkanıdır. Güneş Yılı esasına göre hazırlanan bu takvim, astronomi ve matematik biliminin çok geliştiğini göstermektedir. Ayrıca “Türk Üçgeni” de denilen Hayyam Üçgeni’ni bulmuştur.
Zemahşerî (1074-1144)Harzemşahlar döneminde yaşamış olup, asıl adı Mahmud Zemahşerî’dir. Gramer, belâgat (düzgün konuşma sanatı), fıkıh, kelâm, tefsir vb. pek çok alanda derin bilgiye sahiptir. Mekke ve Medine’de çok uzun süre kaldığı için, kendisine “Allah’ın komşusu” anlamına gelen “Cârûllah” denmiştir. Keşşâf Tefsiri ve Mukaddimetü’l-Edeb adlı eserleri çok önemlidir.
İbn-i Rüşd (1126-1198)İspanya’da yetişmiş ünlü bir filozoftur. Endülüs Emevîleri döneminde yaşamış ve Aristo’yu Avrupa’ya tanıtmıştır. Ortaçağ filozofu Thomas Aquinas ona “Şârih” (Yorumcu) adını vermiştir. Tehâfütû’t Tehafût ve Makelâ fi’l-Mizâc iki önemli felsefî eseridir.
Uluğ Bey (1394-1449)Timur’un torunu olan Uluğ Bey, hem devlet adamı hem de bilim adamıdır. Semerkant’ta kendi adına rasathane yaptırmıştır. En önemli eseri Uluğ Bey Zeyci (Yıldızlar Cetveli)’dir. Devrin bilginlerinden Ali Kuşçu Uluğ Bey’in öğrencisi olmuştur.

 

Resimdeki : Harezmi

 

MİMARÎ VE SANAT

        Türk-İslâm mimarisinin ilk örneklerine Karahanlılar’da rastlanmaktadır. Nitekim Türk-İslâm mimarîsinin temelleri Karahanlılar döneminde atılmış, ilk kez “Ribat” adı verilen küçük kervansaraylar inşa etmişlerdir. Ayrıca Karahanlılar ilk kez Bimarhâne (Darü’ş-şifa) kurarak hastaların tedavisinde de önemli gelişme sağlamışlardır. Resim ve heykel sanatlarının İslâm dinine aykırı görülmesi nedeniyle bu sanat dalları pek gelişmemişse de, paralar üzerinde figürler, halılar üzerinde bitki ve hayvanmotifleri kullanılmıştır. Ancak bu sanatlar çok gelişmemiştir.

Süsleme Sanatları
TezhipKitap süsleme sanatıdır. Altınlamak, yaldızlamak anlamına gelir. Yaldız ve boya kullanılarak özellikle Kur’an-ı Kerim’in sayfaları süslenmiştir.
MinyatürKitaplara suluboya kullanılarak çizilen küçük resimlerdir. Minyatür sanatçılarına “nakkaş” ya da “musavver” denilmiştir.
HatArap harfleriyle İslâmî güzel yazı yazma sanatıdır. İslamiyet’e geçişle birlikte önem kazanmış ve bir sanat dalı haline gelmiştir.
OymacılıkAhşap, alçı vb. zeminlerin oyulmasına dayanan süsleme sanatıdır.
ÇiniFırınlanmış toprak üzerine yapılan renkli ve çeşitli motiflerden oluşan seramiklerdir.
KündekâriAhşap işlemeciliğine dayanan el sanatıdır. Bu sanatlarla uğraşanlara Neccar adı verilmiştir. (Neccar = Marangoz)
FreskYaş alçı (sıva) üzerine yapılan renkli duvar resmidir.
VitrayRenkli cam süsleme sanatıdır.
MozaikKüçük cam ve taş parçalarının harç içerisinde yerleştirilmesi sanatıdır.
TelkâriAltın, gümüş gibi maden işlemeciliğine dayanan sanat dalıdır.
KakmacılıkAhşap ve madenlerin içine renkli malzemelerin yerleştirilmesi sanatıdır.
MalakâriDuvar kabartma sanatıdır.

 

Süsleme Sanatının Kullanım Alanları
Kitap SüslemedeHat, tezhip, minyatür, ciltçilik.
Ahşap SüslemedeKündekâri, oymacılık, kakmacılık
Duvar SüslemedeFresk, çini, mozaik, taş bezeme, malakâri, hat, oymacılık, kakmacılık
Cam SüslemedeTelkâri, kakmacılık, oymacılık.
Maden SüslemedeTelkâri, kakmacılık, oymacılık.
Genel Mimari Yapılar

Dini Mimari               : Cami,Mescit,Türbe,Kümbet,Medrese,Külliye,Tekke,Zâviye

Askerî Mimari          : Kale,Sur,Burç,Tersane,Kule,Hisar,Kışla,Ordugâh

Ticarî Mimarî            :Ribat,Kervansaray,Han,Bedesten,Arasta,Kapan,Çarşı

Sağlık Mimarîsi         :Dârü’ş-şifa,Dârü’l-afiye,Bimarhâne,Bimaristan,Maristan,Dârü’s-sıhha,Şifahâne

Sosyal/Sivil Mimarî  :Saray,Köşk,Ev,Köprü,Çeşme,Hamam,İmârethâne,Tabhâne

Önemli Mimari Yapıların İsimleri ve Açıklamaları 
  • Tabhâne                :Misafirhâne. Fakirlerin barındıkları sosyal yapılardır.
  • Kümbet                  :Üzeri piramit çatı ile örtülü anıt mezardır. Türbe mimarîsi ise ilk kez Büyük Selçuklular tarafından uygulanmıştır.
  • Külliye                    :Ana yapısı (merkezi) cami olan kompleks yapılar topluluğudur.
  • Bimarhâne             :Akıl ve sinir hastalıklarının tedavi edildiği kurumlardır. İlk kez Karahanlılar’da görülmüştür.
  • İmarethane            : Yolculara ve yoksullara ücretsiz yemek dağıtılan yer. (Aşevi)
  • Kervansaray          :Ticari amaçlı yapılardır. Ticaret yolları güzergahında konaklama ve güvenlik hizmetlerini sağlamıştır.
  • Ribat                      : Ticari amaçlı yapılar olup, kervansaraylardan küçüktür. İlk kez Karahanlılar’da görülmüştür.
  • Bedesten               :Kumaş ticaretinin yapıldığı kapalı çarşıdır. Kubbelerle örtülüdür.
  • Kapan Hanı            :Tek bir cins ticaret maddesinin toptan satışının ya da dağıtımının yapıldığı kapalı pazar yeridir.
  • Arasta                    :Üstü açık ya da kapalı, dükkânların sırayla dizildiği ticarî yapıdır. Bir diğer adı Ahi Çarşısı’dır.

Türk İslam Devletlerine ait önemli eserler :

Karahanlılar : Ribât-ı Melik (Kervansaray) , Ayşe Bibi Türbesi  (Eski Türk çadır sanatı örneğidir.), Registan Medresesi, Dehistan Kervansarayı, Tirmiz Sarayı, Balâci Hatun Türbesi,Arap Ata Türbesi

Gazneliler : Leşker-i Bazar Sarayı (Afganistan), Leşker-i Bazar Ulu Camii (Afganistan) ,Zafer Kuleleri,Mahmut Bendi, Ribât-ı Mahi, Sultan III. Mesut Sarayı, Arâsü’l-Felek Camii

Büyük Selçuklu Devleti : Nizâmiye Medresesi (Bağdat) ,Diyarbakır Ulu Camii ,Nişabur Medresesi (ilk Selçuklu medresesidir), Sultan Sencer Türbesi (Merv),Tuğrul Bey Türbesi (Rey),Rey Medresesi, Kazvin Mescit-i Cuma, İsfahan Melikşah Camii, Kümbet-i Surkh, Ribât-ı Zafaranî,  Gülpayegân Camii, Mescit-i Cuma (İsfahan) (ilk medrese-cami birleşimidir.)

Tolunoğuları : Tolunoğlu Ahmet Camii (Mısır),Ulu Camii,Tolunoğlu Ahmet Maristanı (Eczane ve Hastane)

Babürlüler :Tac Mahâl (Hindistan),Agra Kalesi,Lahor Kalesi,Motî Mescidi

 

Resim : Taç Mahal

 

 

Son güncelleme :

    Yorum Yap