1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. Erzurum Kongresi

Erzurum Kongresi

       Erzurum kongresi; Milli Mücadele’nin ilk yıllarında 23 temmuz 1919 – 17 ağustos 1919 tarihleri arasında Erzurum’da toplanan kongre. Kongreye Mustafa Kemal Atatürk başkanlık yapmış , Kazım Karabekir, Rauf Orbay gibi devlet adamları kongreye katılmıştır. Kongre sonucunda Milli Mücadeleye yönelik önemli kararlar alınmıştır. Yazımızda Erzurum kongresi hakkında tüm detayları bulabilirsiniz. 

Erzurum Kongresi

Erzurum Kongresi – Mondros Mütarekesi Sonrası Milli Kongre Kurulması

        Mondros mütarekesinden (30 Ekim 1918) sonra Osmanlı Devleti çok güç bir duruma düştü. Osmanlı Devletini Birinci Dünya savaşına sokan ve dört yıl savaşı sürdüren hükumet (Talat Paşa kabinesi) çekildikten bir süre sonra, zayıf bir hükumet iş başına geldi (A.İzzet Paşa Kabinesi). Memleketin kaderini on yıldan beri elinde tutan İttihat ve Terakki fırkası dağıldı, liderleri yurt dışına kaçtı; milli iradeyi temsil eden Meclisi Mebusan’da kapandı. Padişah Vahideddin kendisine bir vasal devlet tahtı sağlayacak düşmanların himayesine sığındı. Anadolu ise uzun yıllar süren savaşlardan dolayı bitkin, perişan bir duruma düştü. Plansız bir şekilde terhis edilen ordu memleket içine dağıldı. Her taraf asker kaçakları ve eşkıyalarla doldu. Memlekette iç ve dış güvenliği sağlayabilecek hiç bir kuvvet kalmadı. Babıali baskınında bir çok yazar işgal kuvvetleriyle ve yabancı büyük ülkelerle işbirliği yaptı. Bu durum ve şartlar karşısında yurtsever Türk aydınları, askerler vb. “Milli Kongre” adı altında bir teşekkülün kurulması fikrini öne sürdüler. Paşaeli Müdafaayı Hukuk cemiyetinin kuruluşu heyecanla karşılandı. 

Milli Kongre Cemiyeti
Milli Kongre Cemiyeti

Erzurum Kongresi – Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti Kuruluşu

       Mondros mütarekerisini takip eden aylarda Süleyman Nazif’in önderliği ile İstanbul’da Divanyolu’nda Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti kuruldu. Cemiyetin amacı bütün milli kuruluşların işbirliği yapmaları, hatta birleşmesiydi. Cemiyet bazı doğu vilayetlerinin geleceğine başka bir açıdan çözüm yolu arayan Kürt Teali cemiyeti ile antlaşma imkanı aradı , fakat bu sağlanamadı.  Bu arada cemiyet üyelerinden Cevat Beyin (Cevat Dursunoğlu) memleketi olan Erzurum’a giderek cemiyetin bir şubesini açması kararlaştırıldı. Cevat Bey Erzurum’a gitti(Aralık 1918). Erzurum’da Albayrak gazetesinin sahibi Süleyman Necati de bu konuda bazı teşebbüslere girişmiş fakat bir sonuç alamamıştı. Cevat Bey Erzurum’da yaptığı temaslarda kamuoyunun milli bir teşekkülün kurulması istediğini anladı. Bu düşünceyi savunanların başında avukat Hüseyin Avni Bey bulunuyordu. Bu yolda düşünenler valinin başkanlığın da toplanarak merkezi İstanbul’da olan Vilayatı Şarkiye Müdafaayı Hukuki Milliye cemiyetinin Erzurum şubesinin açılmasına karar verildi(1 Mart 1919). Cemiyet resmen 10 Mart 1919’da kuruldu. Tüzüğe göre yönetim kurulu 12 kişi olacak, başkan heyeti amile denilen icra organının gizli oyu ile seçilecekti.

       Aynı tarihte bir beyanname kaleme alınarak bütün doğu vilayetlerine gönderildi. Beynannamede “Siyaset sahnesindeki mağlubiyetimizin en meşru haklarımıza tecavüz edilmesine sebepiyet verdiği….,bu haksızlıkların en büyüğünün de şark vilayetlerimizin üzerinde Ermenilerin hakimiyet hakkı iddia eylemesi olduğu” belirtiliyor, bu iddialar çürütülüyor, ermeni tehciri sırasında yapılan kötü muamelelerden milletin ilgisi bulunmadığı” anlatılıyor ve amacın,bu bölgedeki milli ve tarihi hakların korunması olduğunu bildirerek,bu yoldaki ihtirasların hükümsüz bırakılacağı ifade ediliyordu.Cemiyetin etki alanı git gide genişledi ve çalışmaları olumlu bir yolda ilerledi. Ancak tanı ve kesin bir başarıya ulaşabilmek için ordunun yardım ve desteğini sağlamak gerekti. IX. Ordu kumandanlığı kaldırıldığı sırada İstanbul’a dönmeye hazırlanan kumandan Yakup Şevki Paşa‘ya müracaat edilerek cemiyetin başına geçmesi istendi. Yakup Şevki Paşa, kendileriyle bir olduğunu, ancak sağlık durumu dolayısıyla bu görevi kabul edemeyeceğini bildirdi.

Erzurum Vilayet Kongresinin toplanmasına karar verilmesi

      Yakup Şevki Paşa’nın görevi reddinden sonra çevredeki vilayetlerle ilk görüşmeler başlamıştı. Bu vilayetler Mondros Mütarekesinde adı geçen ve aynı tehlike ile karşı karşıya kalan Van,Bitlis,Harput(Elazığ) Diyarbakır, Sivas ve Pontus’a vaat edilen Trabzon’du. Trabzon kendi teşkilatını kurmuş, Erzurum’u kesinlikle desteklemeye başladı.Van ve Bitlis ise Rus ve Ermeni işgali dolayısıyla boşaltılmış, şehirler harap olmuştu. Harput ve Diyarbakır’dan da aynı günler işe yarar bir haber alınamadı. Tam bu sırada Kars’ta Ermeni ve Gürcülere karşı savaş veren milli teşkilatın parlamentosu İngilizler tarafından basıldı ,üyelerinin çoğu Malta’ya sürüldü ve bölge Ermenilere teslim edildi (19 Nisan 1919). Bu durum karşısında cemiyet fazla beklemekte bir fayda olmayacağınu görerek önce vilayet, sonra da doğu vilayetleri kongresini (Erzurum kongresi) toplamaya karar verdi.Şehrin ileri gelenleri,aydınları,din adamları, esnafı kongre gününü tespit etmek ve son durumu görüşmek için toplandı.

      Teşkilatı sancaklara, kazalara ve hatta köylere kadar yayarak, müdafaa fikrinin halka benimsetilmesi ve ordunun bu harekata mutlaka iştirak ettirilmesi için karar alındı. Bu konularda cemiyetin organı Albayrak gazetesi ateşli yayınlar yaptı. Tam bu sırada XV. Kolordu komutanlığına Kazım Karabekir Paşa tayin edildi(3 mayıs 1919). Paşanın tayini Doğu’da iyi bir şöhreti ve itibarı olduğundan halkı sevindirdi. Erzurum’a gelişinden gemen sonra kendisinin Milli harekete sempati beslediği öğrenildi. Karabekir Paşa Erzurum’da mütakere şartlarının uygulanışını denetleyen İngiliz yarbayı Bawlinson sık sık kolorduya geldiğinden, bu halk hareketinin zarar görmemesi için, Müdafaayı Hukukçular ile doğrudan doğruya görüşmedi. Kolordu ile cemiyet arasında ki teması Erzurumlu Albay Rüştü Bey (Paşa) yürüttü. Temasların yapıldığı sıralarda cemiyetin başkanı eski mebus Raif Efendi ile Dursunoğlu Cevat ansızın karargaha çağrıldı(25 Mayıs 1919). Bunlara Mustafa Kemal Paşanın Havza’dan gönderdiği ve Erzurum Müdafaayı Hukuk cemiyetinin çalışmaları hakkında bilgi isteyen şifresi gösterildi. Bu ilgi, başka yüksek ve yetkili makam ve kişilerin milli hareketli takip ettiklerini göstermesi bakımından, Müdafaayı Hukuk mensuplarını daha da cesaretlendirdi. 

Erzurum Vilayet Kongresinin Toplanması

      Bu büyük kongre, cemiyetin Erzurum Vilayet kongresi sancak ve kazalardan gelen delegelerin katılmasıyla toplandı (17 Haziran 1919). Kongreye çalışmalar hakkında bir rapor ile ermeni propagandası ve yaratılmak istenen “kürt meselesi” hakkında Merkez Yönetim kurulunun hazırladığı 18 sayfalık gizli bir ikinci rapor sunuldu. Bu raporda, işgal tehlikesiyle karşı karşıya olan altı doğu vilayeti ile Trabzon’un birleşerek direnmesi ve camiayı osmaniyeden ayrılması öngörülüyordu. Erzurum Vilayet Kongre’sinde alınan kararlar şunlardır :  

1- Osmanlı camiasından ayrılmamak için her türlü ihtimali göz önüne alarak, bu yolda hiç fedakarlıktan çekinmemeyi umde olarak kabul etmek 

2-Dilekte olduğu gibi iştede işbirliği sağlamak

3-Her ne surette olursa olsun memleket bir ermeni saldırısına uğrarsa bunu şiddetle karşılamak ve milli varlığı son ferdin ölümüne kadar savunmak 

4-Bunun için herhangi bir toprak üstünden milli varlığı silen hicret düşüncesini kesin olarak zihinden çıkartmak

5-Bu işleri başarabilmek için her şeyden önce orduya güvenmekle birlikte, halkı ve köylüyü silahlandırmak (bu silahlanma için gizli bir talimat yapılarak sadece bu teşkilatı kurup yürüteceklere verildi. [Talimatın ilk tasarısı İnkılap Tarihi arşivindedir.])

      Erzurum Vilayet kongresinde böylelikle Misakı Milli’ye esas olacak fikirlerin temeli atıldı. Erzurum Vilayet kongresi yapıldığı sırada Mustafa Kemal Paşa Amasya’daydı. Bu kongre çalışmalarından alınan kararlardan esinlenerek Türkiyeyi tümü ile kapsayan geniş bir makale hazırladı (Amasya Genelgesi)

 Erzurum Kongresi Toplanması

       Erzurum vilayet kongresi yapıldıktan sonra cemiyetin Erzurum şubesi Trabzon ile de anlaşarak 10 Temmuz 1919’da Vilayatı Şarki Müdafaayı Hukuk kongresinin akdine teşebbüs etti. Doğu vilayetlerine , Erzurum’a delege göndermeleri için teklif çağrıda bulundu. Mustafa Kemal Paşa, Erzurum’a gelinceye kadar (3 Temmuz 1919) bu konuda olağanüstü çaba sarfedildi. Ayrıca genel kongrede vilayet kongresinde tespit edilen esasları nasıl savunulacağı, yazılacağı hususu da kararlaştırıldı.Bu sıralarda İstanbul Hükumeti, Mustafa Kemal Paşayı azletti. Mustafa Kemal de Saray ile yapılan bir telgraf konuşması sonunda askerlikten istifa etti (8-9 Temuz 1919) ve bu durumu (hiç bir resmi sıfatı olmadan “sine-i millete bir ferd-i mücahit olarak” çalışmaya devam edeceğini) bir beyanname ile bütün yurda duyurdu. Cemiyet başkanlığına Erzurum şubesi başkanı Raif Efendi Mustafa Kemal Paşayı, ikinci başkanlığa da Rauf Orbay’ı teklif etti. Yönetim kurulu (Başkan Raif Efendi, Emekli Binbaşı Kazım Yurdalan, Albayrak gazetesi müdürü Necati Güneri, Dursunbeyzade Cevat Dursunoğlu,) Mustafa Kemal Paşanın başkanlığında cemiyet merkezinde Erzurum kongresi toplandı (10 Temmuz 1919). Toplantıya Rauf Orbay ve Kazım Karabekir Paşa da katıldı.

       Mustafa Kemal Paşa bir masa üzerine yayılmış tahta üzerinde dünyanın o günkü siyasi ve askeri durumunu en ince ayrıntısına kadar anlattı. Türkiye’nin kesinlikle bir milli müdafaa için teşkilatlanmasının gerektiğini belirtti ve bu eylemin ancak millet iradesini temsil eden Müdafaayı Hukuk cemiyeti tarafından gerçekleştirilebileceğini söyledi.Ayrıca İstanbul’da mevki ahibi bazı kimseler (Cavad Paşa, Fevzi Çakmak Paşa, İsmet İnönü) bu konuda fikir ve ülkü birliğinde bulunduğunu sözlerine ekledi. İkinci bir toplantıda genel kongrenin 23 Temmuzda yapılmasına karar verildi. Kongre hazırlıkları ilerlerken Mustafa Kemal ve Hüseyin Rauf’un kongreye delege olarak girebilmelerini sağlamak için Cevat Dursunoğlu ve Kazım Yurdalan Beyler Erzurum merkez delegeliklerinden istifa ettiler. Yerlerine Mustafa Kemal ve Hüseyin Rauf seçildi. İstifa edenler Erzurum kazalarını temsilen kongreye katıldılar. 

Erzurum Kongresi
Erzurum Kongresi

 Erzurum Kongresinde Alınan Kararlar (Erzurum Kongresinin önemi)

       Erzurum kongresi (Vilayatı Şarkiye Müdafaayı Hukuki Milliye Cemiyeti kongresi) kararlaştırılan günde 23 Temmuz 1919 da Erzurum’da bir okulun salonunda açıldı.Kongre üyelerinin sayısı 23 kişi olmak üzere Bitlis,Sivas,Trabzon ve Van’dan gelenlerle birlikte 54’ü buldu. Bunlar vilayet, sancak ve kaza temsilcileri olarak toplantıya katıldılar. Üyeler eski mebus, eski idare adamı, emekli asker, öğretmen, din adamı gibi kimselerdi. Kongreye Elaziz delegeleri vali Ali Galip Bey izin vermediğinden katılamadı. Ayrıca Diyarbekir ve Mardin’den seçilenler de Erzurum’a gönderilmedi. Kars temsilcisi olarak Kağızman’dan Ali Rıza Ataman, Sarıkamış’tan Fahreddin Erdoğan resmi olmayarak toplantıya alındılar. İttifak sonucu kongreye başkan seçilen Mustafa Kemal Paşa açılış konuşmasında genel durumu özetleyerek tutulacak yolu işaret etti. Daha sonra komisyonlar seçildi. Gündem maddeleri ele alındı. Önce “Nizamname“nin müzakeresi yapıldı. Nizamname esasları daha önce Mustafa Kemal’in başkanlığında yapılan toplantılarda tespit edilmiş ve Süleyman Necati Bey kongreye sunulacak bir tasarı metni hazırlamakla görevlendirilmişti. On dört gün süren kongrede alınan kararlar,maddeler ve beyanname yayımlandı. 

Erzurum kongresinde alınan kararlar özetle şöyledir : 

1-Milli sınırlar içinde bulunan vatan bir bütündür. Ayrılık kabul etmez (Parçalanamaz).

2-Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı Osmanlı Hükumetinin inhilali halinde millet birleşerek müdafaa ve mukavemet edecektir. 

3-Vatan ve istiklalin muhafaza ve teminine merkezi hükumet muktedir olmadığı taktirde maksadı temin için muvakkat bir hükumet kurulacaktır. 

4-Kuvayı milliyeyi amil ve iradei milliyeyi hakim kılmak esastır. 

5-Hristiyanlara siyasi hakimiyetimizi ve içtimai muvazenemizi bozan imtiyazlar verilemez. 

6-Manda ve himaye kabul olunamaz. 

7-Millet meclisinin derhal toplanması ve hükumet işlerinin Meclisin murakabesine(gözetimine) konulması lazımdır. 

Erzurum Kongresi Sonuçları

      Erzurum kongresi dağılmadan önce bir temsil heyeti seçildi.24 Ağustos 1919’da Erzurum vilayetine verilen bildiride temsil heyeti üyeleri şöyleydi : Mustafa Kemal (sabık III.Ordu müfettişi, askerlikten müstafi), Rauf Bey (sabık bahriye nazırı), Raif Efendi (sabık Erzurum mebusu), İzzet Bey(sabık Trabzon mebusu), Servet Bey (sabık Trabzon mensubu), Şehy Fevzi Efendi(Erzincan Nakşi Şeyhi), Bekir Sami Bey (Tokatlı, sabık Beyrut valisi), Sadrullah Efendi(sabık Bitlis mebusu), Hacı Musa Bey( Mutki aşiret reisi). 

      Erzurum kongresi bu yolda kararlar alıp bunu kamuoyuna açıklarken İstanbul hükumeti “Anadolu’da karışıklık var, Kanuni Esasiye aykırı Meclisi Mebusan adı altında toplantılar yapılıyor, bu askeri ve sivil makamlar tarafından men edilmelidir” şeklinde emirler verdi. Ancak bu emir ilgililerce dikkate alınmadı. Mustafa Kemal, Erzurum fahri hemşehrisi ve Erzurum mebusu seçildi. Meclisi Mebusanın toplanması istendi. Bir yandan da Sivas Kongresinin hazırlıklarına başlandı.

Son güncelleme :

    Yorum Yap