1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. Dersim İsyanları

Dersim İsyanları

Dersim isyanları, XIX. yy.ın ikinci yarısı ile XX. yy. ın ilk yarısı arasında Osmanlı ve Cumhuriyet devrinde Dersim’deki boyların çeşitti yıllarda patlak veren isyanlarıdır.

Tarih Boyunca Dersim İsyanları

Osmanlı Dönemi Dersim İsyanları 

Osmanlı İmparatorluğu devrinde Dersim bölgesi daima birtakım imtiyazlara sahipti. XVI. XY .da İmparatorluğa ilhak edilince bölge aşiret reisleri, yurtluk ve ocaklık suretiyle azil ve nasp kabul etmez şekilde aşiret sancak beyleri olarak tanındılar, hatta bazıları “hükumet” tabiriyle sahip oldukları bölgeyi mülkiyet üzere zapt ve tasarruf ettiler. Bu yüzden devletin kuvvetli zamanlarında otoriteye boyun eğerken, zayıf zamanlarında başkaldırdılar. Beylerin devlete karşı görev yükümlülükleri de, bağlılıkları  kadar zayıftı. Bunlardan vergi toplamak, asker almak hemen de imkansızdı. Bu çeşit topluluklar çevresinde yaşayan yurttaşlar da, bu fiili imtiyazlardan faydalanmak için gerek zihniyetleri, gerek yaşayışları bakımından onlara katılmaya, benzemeye özeniyorlardı. İşte bu şartlar, Dersim isyanların baslıca sebep ve faktörlerini meydana getirdi.

Tanziman Fermanından sonra Dersim, Erzurum vilayetinden ayrılarak , bir il haline getirilince (1845) şeyhlik, ocaklık ve ağalık düzenine bağlı olan bölge halkı, yeni düzene karsı direndi. 1862’de Mamuretülaziz (Elazığ) vilayetinin kurulmasından sonra Dersim bu vilayetin bir sancağı haline getirildi. Fakat bu sefer de şeyhler ağalar ve eşraf devlet otoritesinin bölgede yerleşmesine şiddetle karşı koydular. Bu suretle Dersim isyanları yeniden patlak verdi. 1877’de Samih ve Kurt İsmail Paşalar, 1878’de Ahmed Muhtar Paşa ve 1885’te Ali Şefik Paşa kumandalarında gönderilen kuvvetler karışıklıkları yatıştırmaya uğraştı. Ancak köklü bir ıslahat yapılamadığı için isyan ve eşkiyalık olayları devam etti.II.Abdülhamid devri hükumetleri durmadan müfrezeler heyetler göndererek ve asileri yola getirmek ümidiyle içlerinden Hamidiye alayları teşkil ederek geçici bir sükun elde etmeye çalıştılar.

Dersim isyanları
Dersim isyanları

Cumhuriyet Dönemi Öncesi Dersim İsyanları

1907 yılında büyük çapta bir isyan hareketi görüldü. Nazımiye’nin Kureyşanlı aşireti Kığı köylerine; Hozat’ın Koç-uşağı, Şam-uşağı ve Resik aşiretleri de Kemah ve Çemışkezek köylerıne saldırdılar. Şikayetler çoğalınca Harput redif livası kumandanı Neşet Paşa asiler üzerine gönderildi. Aynı yılın sonlarında Dersim bölgesindeki aşiretler toplu olarak intikam almaya kalkıştılar; hazırlıkları öğrenen hükumet genel bir ayaklanma patlak vermeden duruma hakim olmak istedi ve yine Neşet Paşayı görevlendirdi.

İsyan hareketi çeşitli safhalar gösterdiği sırada İkinci Meşrutiyetin ilan edilmesi ve Harbiye nezaretinin de tenkil harekatına son vermesi üzerine Bahtiyar, Kırgan, Karahanlı, Aşa Abbas ,Ferhat ve Laçin-uşağı aşiretleri merkeze boyun eğdiler. Ancak yine bazı taşkınlıklar olunca, Dersim bölgesi hakkında verilecek karara esas olmak üzere, Ferik Ali Paşa ile Şurayı Devlet azası Mustafa Bey, gerekli incelemeyi yapmakla görevlendirildi. Daha sonra, Meclisi Mecbusanca Dersim bölgesinde önce sükunun sağlanması, sonra ıslahat yapılması kararı alındı. Böylece 1909’da müşir İbrahim Pasa, Dördüncü ordu kumandanı olarak Dersim’e gönderildi. Ordugahını Ovacık yakınlarında kurdu, aşiret reislerinden hükumetin emirlerini dinleyeceklerine dair söz aldı, boyun eğmeyen Haydaranlı aşireti üstüne kuvvet gönderildi.

Cumhuriyet Dönemi Dersim İsyanları – İsyan Sebepleri

Birinci Dünya savaşında Batı Dersim bölgesinde önemli bir hareket olmadı ise de Doğu Dersim bölgesinde Nazımiye ve Kızılkilise taraflarında patlak veren isyan (1916) Elazığ‘a doğru yayıldı ama Rus istilası sebebiyle söndü. Mütareke devrinde, Kurtuluş savaşı sırasındaki (1921) Koçgiri aşireti isyanına Dersim katılmadı. Bunda, Dersim bölgesinin muhayyel Ermenistan’a bırakılacağı hakkındaki tasarının etkisi bulunabileceği gibi, Kuvayı Milliye taraftarı ve Birinci Büyük Millet meclisi üyesi Diyab Ağa v.b. bazı Dersim aşiret reislerinin davranışları da etkili olmuştur denebilir. Aynı suretle Dersim 1925’teki Şeyh Sait isyanının da dışında kaldı.Ayrıca 1930 yılında tekrar vilayet haline getirilen Dersim’in yerinde TunceIi adlı vilayet (il) kuruldu.

1930’da başlayan Ağrı isyanı sıralarında Ovacık kazası halkından ve Dersim bölgesinde nüfuzlu bir derebeyi olan Seyid Rıza‘nın adamları çapulculuk ve eşkıyalık ettikleri, vergi vermemekte direndikleri için İcra Vekilleri heyeti Danzig nahiyesinin Aşgirik, Gürk, Dağbey ve Harsi köylerine karşı tedip harekatını gerekli buldu. Asilere Haydaranlı aşiretiyle Mazkirt’teki Demenanlı ve Yusufanlı denilen topluluklar da katılınca, geniş harekat kısa zamanda başarı ile sonuçlandı (1930). Daha sonra Dersim bölgesinde Cumhuriyet hükumeti tarafından idari ve sosyal reformlar yapıldı. 1936’da üçüncü Genel müfettişliğe getirilen general Abdullah Alpdoğan, bölgenin kalkınması için gayretle çalıştı. Dersim halkı yerli şeyh ve ağaların tesir ve’ nüfuzlarından bir dereceye kadar kurtarıldı.

Seyid Rıza
Seyid Rıza

Son güncelleme :

    Yorum Yap