1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. Celayirliler

Celayirliler


Celayirliler veya Celairliler,1335 yılında Moğolların Türkleşmiş kolu olan Moğol Celayirlilerin lideri Büyük Hasan tarafından kurulmuş devlet(Ayrıca İlkeniler de denir. Halis moğol olan bu kavmin bir kısmı Moğolistan’ın doğusunda Onan (Onon) ırmağının kenarında, bir kısmı da Moğolistan’ın merkezi Karakurum’da göçebe hayatı yaşıyorlardı. X. yy .da Hıtayların saldırılarına uğradılar ve kötü duruma düştüler. Cengiz’in kabilesi Kiyatlılar ile önce savaştılarsa da sonradan dostluk kurdular. Cengiz’in iç ve dışta yaptığı büyük savaşlarda yardımları oldu. Özellikle Çin’in ele geçirilmesinde ve idaresinde Celayirli kumandan ve Mukalı Noyan önemli rol oynadılar.Cengiz’in Türkistan ve Maveraünnehir seferleri sırasında Mukalı Noyan, Çin’in işgali ile uğraşıyordu. Çin-Moğol İmparatorluğunun yıkılmasına kadar Mukalı Noyan’ın soyundan gelenler önemli mevkilerde bulundular. Cengiz büyük bir imparatorluk kurunca, Moğolistan’da ele geçirdiği yerlere çeşitli boy ve oymakları gönderdi. Böylece Celayirliler de imparatorluğun her yanına, Çin’e, Türkistan’a, Maveraünnehir’e ve Kıpçak sahasına dağılmış oldular. Bir kısmı Moğolistan’da, bir kısmı da ilhanlıların himayesinde İran ve Irak’ta yerleştiler.

Celayir Devletinin Kuruluşu

Moğol imparatorluğunda kumandan ve idareci pekçok celayirli vardır. Merkezi Bağdat olarak kurulan Celayir devletinin kurucusu Emir Hasandır. Emir Hasan’ın ataları İlhanlı devletinde kumandan ve idareci olarak yararlık gösterdiler. En önemlileri Bağdat’ın alınışında Hülagu’nun yanında bulunan ve Suriye seferine katılan İlken Noyan ile oğlu; Keyhuta zamanında beylerbeyilik yapan Ak-Boğa; Gazan Han ve ve Olcayto Han zamanında valilik yapan AkBoğa ve oğlu Emir Hüseyin’dir. Sultan Ebu Said’in ölümünden sonra İlhanlı devletinde taht kavgaları basladı. Bağımsız bir devlet kurmak için fırsat bekleyen Emir Hasan önce Muhammed’in tarafını tuttu, onu ilhan yaptı; şehzadelerarası kanlı mücadelelerde faal rol oynadı, Muhammed’den sonra diğer şehzadeleri ilhan yaptırdı. Bu mücadelelerden yararlanarak bağımsız bir devlet kurdu (1340). Büyük babasının adına nispetle İlkeniler, kabilesinin adına nispetle de Celayirliler adı verildi.

Celayirliler ve Timur 

1356’da Büyük Hasan’ın (Şeyh Hasan-ı Büzürg) ölmesiyle yerine oğlu Şeyh Üveys geçti. Üveys 1358’de Azerbaycan ile Tebriz’i, 1364’te Musul ile Diyarbakır‘ı ele geçirdi. Üveys’in oğlu Hüseyin bin Üveys, Doğu İran’daki Muzafferiler ve Ermeniye ile Van gölü güneyindeki yerlere hakim olan Karakoyunlular ile savaştı (1374). Ölümüyle Celayir devletinde parçalanma ve zayıflama belirtileri görüldü. Devleti iki oğlu arasında bölüşüldü. Sultan Ahmed’e Azerbaycan ve Irak, Bayezid’e Kürdistan’ın bir kısmı verildi. Ayrıca Irak-ı Acem de onun elinde bulunuyordu. İki kardeş arasında üstünlük ve hükümdarlık yüzünden çıkan savaş 1383 veya 1384’te Ahmed’in Bayezid’i esir etmesiyle sonuçlandı. Sultan Ahmed’in Karakoyunlu Kara Mehmed’in kızı ile evlenmesi her iki devlet arasındaki bağlılık ve dostluğu artırdı. Bu sıralarda, yani 1384-1387 yılları arasında Timur, Kuzey İran ile Ermenistan’ı, 1393’te de Bağdat, Diyarbakır ve Elcezire”yi ele geçirdi.

Sultan Ahmed Memlük hükümdarı Sultan Berkuk’a sığındı.Timur Semerkant’a dönünce, Berkuk’un yardımı ile Bağdat’ı geri aldı. Karakoyunlu Kara Yusuf ile birlikte Timur’a karşı giriştikleri savaşta yenilerek Mısır’a kaçtılar. Timur’dan korkan Mısır hükümdarı onları kabul etmeyince Osmanlı hükümdarı Yıldırım Bayezid’e sığındılar. Timur Yıldırım Bayezid’e yazdığı mektuplarla Ahmed ve Kara Yusuf’u kendisine teslim etmesini istedi. Bunu bir şeref meselesi yapan Yıldırım Bayezid bu isteği yerine getirmedi.

Celayirliler
Celayirliler harita

Celayirlilerin Yıkılışı

1402’de yapılan Ankara savaşı sonunda Anadolu bütünüyle Moğolların eline geçti. Sultan Ahmed, Timur ölünce Bağdat’ı yeniden ele geçirdi (1406). Bu defa da Karakoyunlu Yusuf ile Sultan Ahmed’in arası açıldı. Yapılan çarpışmada Sultan Ahmed yenildi, savaş meydanından kaçarken ele geçirildi ve oğullarıyla birlikte öldürüldü (1410). Böylece Celayir devleti önemini kaybetti. Ahmed’in ölümünden Bağdat’ın istilasına (1411) kadar hükümdarlık yapan ve henüz çocuk olan Şah Mahmud bin Şah Veled tahta getirildi. Şah Veled’in dul karısı Tandu Hatun binti Celaleddin Hüseyin Vasıt, Basra ve Şüster’de 1416’ya kadar hüküm sürdü. Sonra Sultan Veled’in diğer oğulları Üveys ve Muhammed tahta geçtiler. Sultan Ahmed’in torunu Hüseyin bin Alaüddevle Bağdat dışında, lrak-ı Arab’ın büyük bir kısmını eline geçirdi. Karakoyunlu Şah Muhammed bin Kara Yusuf’un hücumuna uğradı, Hille kalesine kaçtı. Yedi aylık kuşatmadan sonra Karakoyunlular kaleyi ellerine geçirdiler (1431) ve Hüseyin’i öldürdüler. Böylece Celayirliler sülalesi sona ermiş oldu.

İlhanlılar ve Celayirliler

İlhanlıların bir devamı olan Celayirliler, İlhanlıların idare teşkilatını örnek almışlardı. Celayirliler zamanında Irak yakınları imar edildi. Bağdat bir bilim merkezi haline geldi. Bu sülale hükümdarları, İran şairlerini korumuşlardır. Celayirliler zamanında Irak’ta Türklük daha fazla yerleşmiş ve Türkçe, Arapçadan sonra ikinci dil haline gelmiştir. 

Önerilen Yazı

Akkoyunlular

Önerilen Yazı

Karakoyunlular

Son güncelleme :

    Yorum Yap