1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. Altın Orda Devleti

Altın Orda Devleti


Altınorda veya Altınordu devleti (Altın Orda olarakta geçer), Doğu Avrupa’da Aşağı İdil (Volga) boyunda kurulmuş Türk-Moğol devleti (1241-1502). Altın Orda devleti, Cengiz Hanın başlattığı seferler sonucu Batu Han tarafından kuruldu. Ügeday (1227-1241) zamanında batıya yapılacak büyük seferin kumandası Cuci’nin oğlu Batu‘ya verildi. Batu, İdil Bulgarlarını yendi, Rus yurdu ile Kıpçak bozkırlarını (Kumanların ili) aldı, 1241’de Macaristan ve Balkanlar’ın bir kısmına da girdi. Ügeday’ın ölümü üzerine, kendisine ait geniş ülkeleri yönetmek için Asağı İdil’i merkez seçti ve kurulan Saray şehri başkent oldu.

Altın Orda Devleti Batu Han ve Berke Han Dönemi

Cengiz Han, ölümünden (1227) önce İrtiş ırmağı ile Balkaş gölünün batısındaki yerleri büyük oğlu Cuci’ye verdiğinden, Batu tarafından alınan yerlere “Cuci ulusu” adı verildi. Bu ulus az sonra ikiye bölünerek Balkaş ve Aral gölleri arası ve İrtiş’in güneyi, Batu’nun büyük kardeşi Orda‘ya verildi ve “Akordu” adını aldı. Batu Hana ait olan yerler ise, “Cuci ulusu” veya “Gökordu“, az sonra da “Altınordu” (Altınorda) adını aldı. Hukuki bakımdan Karakurum’daki Kağana bağlı olmakla beraber, içişlerinde serbest olan Batu Han, Sayın Han diye anılmıştır. Zamanında Kıpçak bozkırları, Orta ve Aşağı idil, lrtis’ten İdil ırmağına kadar Aral gölü dolayları, Harizm ve Azerbaycan’a kadar bütün Kafkasları, rus knezikleri, Lehistan ile Litvanya’yı da alarak Alıınordu devletinin sınırlarını genişletti.

Batu Hanın ölümünden sonra yerine Berke Han geçti (1257-1266). Bağımsızlığını ilan eden (1257) Galiçya kralını yendi; Mısır sultanı Baybars ile anlaşarak, Cuci ulusunun menfaatlerini tehdit eden Hülagu üzerine yürüdü ve onu mağlup etti. İlhanlılar hakanı Abaka üzerine yaptığı seferde öldü.Mengü Timur (1266-1280) devrinde devlet bağımsız sayılabilir. İlk defa para bastıran bu hakandır. Cuci’nin torunlarından Nogay, Batı Kıpçak alanında nüfuz kazanmış Tuda Mengü Han zamanında (1280-1287) bağımsız bir hale geldi.

Altın Orda Devleti Bayrağı
Altın Orda Devleti Bayrağı

Altın Orda Taht Sorunları ve Devletin İkiye Ayrılması

Özbek Han (1313-1341) Azerbaycan’ı zaptetti ve rus prensliklerinden alınan vergi sisteminde değişiklik yaptı. Özbek ve Canibek (1342-1357) devrinde devlet çok kuvvetlendi. Berdibek Hanın (1357-1359) ölümünden sonra ise karışıklıklar başladı. 1360-1380 Yılları  arasında 14 han tahta çıktı; Litvanya kalkındı, Podolya egemenliğini kazandı; Deşti Kıpçak batısında tatar beylikleri ortaya çıktı. Mamay Mirza, bazı prenslerin ayaklanması üzerine, İdil’in batısında Özbek Hanın oğullarından Abdullah’ı tahta çıkararak İdil ve Özü (Dinyeper) arasını egemenliği altına aldı. Böylece, Altınordu ikiye ayrıldı.


Litvanya Büyük dükalığı, Özü’nün doğusuna kadar olan yerleri aldı; Dimitri Donskoy idaresindeki rus ordusu Mamay Mirza’yı yendi (1380). Az sonra, Aksak Timur’un yardımıyla Toktamış Han, Altınordu birliğini yeniden kurdu. Fakat, Aksak Timur’un 1391 ve 1395’te Toktamış üzerine yaptığı seferler devleti sarstı; Saray şehri yıkıldı; ileri gelen aileler öldürüldü. Timur’un tahta geçirdiği Timur Kutluk zamanında Toktamış, yeniden Saray şehrine girdiyse de (1398) yenilerek Litvanya’ya sığınmak zorunda kaldı. Karışıklık devresinden sonra, nüfuz kazanan Edike Mirza, Timur Kutluk’un ölümünden yönetimi eline alarak 1419’a kadar devleti idare etti. 1419’da Uluğ Muhammed adına basılmış sikkeden, bu hakanın başa geçtiği anlaşılmaktadır.

Ruslar’ın Altın Orda Hakimiyetinden Çıkması

1424’te Akordu hükümdarlarından, Urus Hanın torunlarından Burak (Barak), Maveraünnehir hakimi Uluğ Beyin yardımıyla, Muhammed Hanı Saray’dan sürdü ve tahta geçti. Uluğ Bey ile arası açılınca, Muhammed tahtı tekrar ele geçirdi (1427). Son günlerinde Edike Mirza’nın oğlu, Gıyaseddin ve Küçük Muhammed Han ile mücadele ederek Kırım’a çekildi. 1428’den beri Gıyaseddin’in oğlu Hacı Giray, Kırım’da bir hanlık kurmuştu. Bu yüzden, Muhammed Han da Kazan hanlığını kurdu (1437-1552). 1429’dan sonra durumunu sağlamlaştıran Küçük Muhammed Han 1445’e kadar Altınordu hanı oldu. Onun yerine geçen Seyid Ahmed Han (1445-1481) Kırım hanlığı ve Moskova knezliği ile mücadele etti. Bu arada Moskova knezi ile Hacı Giray anlaştı. Daha sonra Moskova knezliği, III.İvan ve Hacı Giray’ın ardası Mengli Giray anlaştılar. Buna karşılık, Seyid Ahmed, Lehistan-Litvanya ile neticesiz bir anlaşma yaptı. 1475’te Gedik Ahmed Paşa idaresindeki Türk donanması Kefe’yi alarak Kırım’ın büyük bir kısmını zaptetti: Mengli Giray, Osmanlılar‘a bağlı olarak yerinde bırakıldı. 1476’da Saray’ı almak istedi, başaramadı.

Osmanlı toplarını gören Seyid Ahmed de geri çekildi ve Osmanlılarla dost geçinmek istedi. Leh kralı IV.Kazimi ile anlaşarak Moskova üzerine yürüdü ( 1480). Kırımlıların Lehistan üzerine yürümeleriyle beklenen yardım gelmeyince Seyid Ahmed çekildi, kaçan Rusları da takip etmedi. Bu, Rus beyliğinin bağımsızlığının başlangıcı sayılabilir. Seyid Ahmed’in öldürülmesiyle (1481) Ruslar, Altınordu hakimiyetinden tamamen çıktılar. Bu hakandan sonra devlette karışıklıklar baş gösterdi, taht kavgaları birbirini takip etti. Beş bölgede, Kırım, Sibir, Astrahan ve Nogay hanlıkları kuruldu.

Altın Orda Devletinin Rus’lara etkisi

Büyük bir devlet olarak iki yüz elli yıldan fazla yaşayan Altınordu hanlığının rus tarihinde ve Rus Devlet teşkilatında tesiri büyüktür. Rus Devlet teşkilatında para ve vergi sistemlerinde ve ordu kuruluşlarında Altınordu teşkilatının tesirleri açık olarak görülür. Yine rus diline, bu devrede birçok Türkçe kelime girmiştir. Bir bakıma Rus devleti, Altınordu hanlığının maddi ve manevi birçok medeni unsuruna varis olmuştur. Bugün Altınordu hanlığının, hanlık devresine ait kültür merkezleri tamamen yok olduğu için elde önemli kalıntılar yoktur. Batu Hanın kurmuş olduğu Batu sarayı (Eski saray), Berke Hanın kurmuş olduğu Berke sarayı (Yeni saray) ve sonradan kurulan Saraycık ile Astrahan (Hacı Tarhan) şehirleri, Timur, rus istilası ve Mengli Giray’ın tahribatıyla tarihten silinmiştir.

XIII-XlV. yüzyıllarda siyaset iktisat ve hatta kültür bakımından Doğu Avrupa’nın en büyük devleti olan Altınordu’nun “Orduyu Muazzam”, “Büyük ordu” (rusçada Bolşaya Orda) ve İslam-Arap kaynaklarında ise “Kıpçak hanlığı” adlarıyla de anılmaktadır. Hanlığın, birçok ticaret merkezlerine sahip oluşu Altınordu hanlığına zengin bir ticaret ülkesi havasını da vermekteydi. Mesela Kırım vilayetinde Kefe, Kerç ve Suğdak limanları deniz yoluyla yapılan ithalat ve ihracatın merkezleri durumundaydı. Bulgar ve Kazan şehirleri kürk ticareti ve buğday ambarı olmak bakımından önemli merkezlerdi. İbni Battuta’nın anlattığına göre Saray şehri, Özbek Han zamanında yüz bin nüfuslu bir kültür ve sanayi şehriydi. Saraycık ve Astrahan ise Asya’dan gelen ticaret kervanlarının uğradığı ve alışveriş yapılan ticaret merkezleriydi. Altınordu hanlığında, Berke Han zamanında başlayan, Özbek Han zamanında kuvvetlenen Müslümanlık dolayısıyla Sadeddin Teftazani ve Kutbeddin Razi gibi din bilginleri Saray şehrinde oturdular. Bu şehirde kurulan Ortodoks patrikliği dini bir müsamahanın bulunduğunu gösterir.

Altın Orda Devleti Harita
Altın Orda Devleti Harita

Altın Ordu Hanları (Hükümdarları): 

  • Cuci Han (1223-1227), Cengiz Hanın büyük oğlu ve Cuci ulusunun kurucusu
  • Batu Han (Sayın Han) [1237-1256], Altınordu hanlığının asıl kurucusu ve Cuci Hanın ikinci oğlu
  • Sertak Han (1256-1257), Batu Hanın oğlu
  • Ulakçı Han (1257), Batu Hanın diğer oğlu
  • Berke Han (1257-1267), Cuci Hanın küçük oğlu,Batu Hanın kardeşi İlk Müslüman Altınordu hanı
  • Mengü-Timur Han (1267-1280), Batu Hanın torunu ve Togan’ın oğlu
  • Tuda-Mengü Han (1280-1287), Batu Hanın torunu ve Togan’ın oğlu
  • Tula-Buka Han (1287-1291), Tuda-Mengü Han ve Mengü-Timur Hanın yeğeni
  • Tohta (Tohtu) Han (1291-1313), Mengü-Timur Hanın oğlu
  • Özbek Han (1313-1340), Tohta Hanın yeğeni. Hem kendisi müslüman olmuş, hem de bütün Cuci ulusunun müslüman olmasını sağlamıştır.
  • Canı-Bek Han (1340-1357), Özbek Hanın oğlu
  • Berdi-Bek Han (1357-1360), Canı-Bek Hanın oğlu. Bu han ile birlikte Sayın Han sülalesi sona erdi.


Fetret devri hanları (1360-1369)

  • Hızır Han (1360-1361), Şiban Han soyundan
  • Timur Hoca (1361 yılı içinde)
  • Bazarcı Han (1361 yılı içinde)
  • Murid Han (1360-1363)
  • Ordu-Melik Han (1360-1362).
  • Abdullah Han (1362-1366)
  • Keldi-Bek (1362-1364)
  • Pulat Hoca (1362-1364)
  • Aziz Han (1362-1367)
  • Novay Han (1365-1369)

Bu devre hanlarının hiç birisi, listeden anlaşılacağı üzere Desti Kıpçak’ta hakimiyet kuramadılar ve her birisi çok kısa aralarla bulundukları bölgede hüküm sürmeye çalıştılar. Bunlardan başkaları da hanlığını ilan etti. Bu karışık devre hanlarının soyları dahi belli değildir:

  • Urus Han (1369-1379),Togay Timur soyundan olan bu han fetrete son vererek Deşti Kıpçak’ta hakimiyeti kuran ilk handır.
  • Toktamış Han (1379- 1396), Urus Hanın yeğeni.
  • Timur Kutluk Han (1396-1400), Toktamış Hanın amcazadesi
  • Şadi-Bek Han (1400-1410), Timur Kutluk Hanın amcazadesi
  • Polat Han (1407-1410), Timur Kutluk Hanın oğlu
  • Timur Han (1410-1412), Timur Kutluk Hanın oğlu
  • Celaleddin Han (1412- 1414), Toktamış Hanın büyük oğlu
  • KebekHan (1414-1415), Toktamış Hanın diğer oğlu
  • Cebbar-Derdi Han (1415-1417) Toktamış Hanın diğer oğlu.
  • Kadir-Derdi Han (1417-1419), Toktamışın diğer bir oğlu
  • Uluğ Muhammed Han (1419-1422), İçkili Hasan oğlu
  • Gıyaseddin Han (1422-1424), Şadi-Bek Hanın oğlu
  • Küçük Muhammed Han (1424-1425),(l. defa) Timur Hanın oğlu
  • Barak Han (1425- 1427), Urus Hanın torunu
  • Küçük Muhammed Han (1427-1440), [II. defa.] 
  • Seyid Ahmed Han (1440-1465), Toktamış Hanın torunu ve Cebbar-Berdi Hanın oğlu
  • Ahmed Han (1465-1481), Küçük Muhammed Hanın oğlu
  • Şeyh Ahmed Han (1481-1502), Ahmed Hanın oğlu
Önerilen Yazı

İlhanlılar

Son güncelleme :

    Yorum Yap