1. Ana Sayfa
  2. Tarih
  3. Akkoyunlular

Akkoyunlular


Akkoyunlular, 14. yüzyılda Ortaçağ zamanında kurulmuş bir Türk devleti (1300-1502).Bu devletin kurucuları Oğuzların Bayındır boyundan oldukları için “Bayındır hanedanı” adı da kullanılır. Bayındır Han, Oğuz Hanın oğullarından Gök Hanın oğludur. Akkoyunluların bilinen ilk reisi Tur Ali Beydir. Aşiret, Diyarbakır (Amid) yöresinde yaşıyordu. Akkoyunlular, 1467 yılına kadar İlhanlılara, Celayirlilere, Memlüklere, Timurlulara ve Karakoyunlular‘a bağlı kaldılar. Fahreddin Kara Yülük Osman Bey zamanına kadar aşiret halinde yaşadılar (1397) ve o­nun devrinde bir devlet kurdular. Kara Yülük Osman Bey, Akkoyunluların en kudretli hükümdarlarından biri oldu. Yeni bir devlet kurmakla yetinmemiş, Timur’un gözde adamlarından biri olmuş, Sivas hükümdarı Kadı Burhaneddin‘i öldürerek ününü duyurmuştu. Trabzon Rum imparatorunun kızını alarak bu imparatorlukla gözü olduğunu açığa vurdu. Yıldırım Bayezid’in, Kadı Burhaneddin’in topraklarını ele geçirmesi, Akkoyunluların düşmanı olan Karakoyunluların Osmanlı Devleti ile dost olması, Akkoyunlularla Osmanlıların arasını açtı ve Akkoyunlular Timur-Yıldırım mücadelesinde Timur’a yardım ettiler.

Akkoyunlu Uzun Hasan ve Çağakçur Meydan Savaşı

Akkoyunlular hanedanı türk geleneklerine uyarak, memleketi oğullar ve kardeşler vasıtasıyla idare ediyorlardı. Akkoyunlu hükümdarlarının en namlısı Ali Beyin oğlu Uzun Hasan’dı. Uzun Hasan, önce hükümdar olan kardeşi Cihanşah’a karşı savaştı, onu yenerek Diyarbakır‘dan kaçırttı ve yerine hükümdar oldu (1453), sonra en büyük düşmanları olan Karakoyunlular ile savaşa girdi. Çapakçur meydan savaşında bu defa da Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah’ı yendi ve öldürdü (1467). Karakoyunluların topraklarını ele geçirerek bir İmparatorluk kurdu. Başkenti, Diyarbakır’dan Tebriz’e nakletti. İki yıl sonra Timur’un torunlarından Sultan Ebu Said Mirza’yı da yenerek, imparatorluğunun sınırlarını genişletti.

Akkoyunlular Bayrağı
Akkoyunlular Bayrağı

Akkoyunluların Yıkılışı

Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan, Trabzon Rum imparatorunun kızı Katerina Despina ile evlendi. Bu evlenme hissi olmaktan çok siyasi idi. Onun amacı, Osmanlı Devleti‘ni yok ederek, Timur imparatorluğunu canlandırmaktı. Bu yüzden Osmanlılarla savaşan Venedikliler ile anlaştı; kendisine sığınan Karamanoğullarını korudu. Hatta bununla da yetinmedi, Karaman beyliğini korumak için Konya üzerine asker gönderdi. Fakat Uzun Hasan kuvvetleri, Fatih’in oğlu Konya valisi şehzade Mustafa tarafından perişan edildi (1472). Fatih, Uzun Hasan meselesini halletmek üzere harekete geçmek zorunda kaldı ve Otlukbeli savaşında Uzun Hasan’ı yendi (1473). Bu savaştan 5 yıl sonra Uzun Hasan öldü, yerine geçen oğulları ve torunları, imparatorluğu koruyamadılar. Onların yetersizliğinden faydalanan Şah İsmail, Tebriz’i alarak bu hanedana son verdi. Böylece, Akkoyunlu devleti tarihe karıştı. Uzun Hasan, birçok alanda Osmanlıları örnek alarak imparatorluğunu teşkilallandırmıştı.

Akkoyunlular Sanatı

Anadolu’da gelişen Akkoyunlular devri sanatı ancak son yıllarda araştırma konusu oldu. Osmanlı mimarisi ile sıkı bağlantısı bulunan ve son araştırmalarla iyice beliren bu devir mimarisinin önemli örnekleri Diyarbakır, Mardin, Urfa, Hasankeyf, Ahlat, Erzincan, Erzurum, Gümüşhane çevrelerinde bulunmaktadır. 1469’a kadar Akkoyunlular devletinin başkenti olan Diyarbakır, bu bakımdan başta gelir. Diyarbakır’ın mimari şekillenişinde Akkoyunlu yapılarının özel bir yeri vardır. Bu eserler, Hoca Ahmed veya Ayni Minare camii (1489); Sultan Kasım’ın Şeyh Matar camii (1500); XV. yy. dan kalma Nebi veya Peygamber camii, Şeyh Safa veya İparlı camii, Lala Bey camii; Sultan Kasım’ın yeğeninin adını taşıyan İbrahim Bey mescidi; Taceddin ve Hacı Büzürk mescitleridir. Bunların yanısıra surlarda ve diğer yapılarda Akkoyunlulara ait kitabeler, Diyarbakır’daki Akkoyunlular devrinin mimari çalışmalarını göstermesi bakımından önemlidir.

Ayni Minare camii, erken Osmanlı devrinin camilerinde görülen, tabhaneli camilerle yakından bağlantılıdır. Şeyh Matar camii siyah beyaz taşlarla yapılmış tek kubbeli, ana mekanı yanında dört sütun üzerinde kare gövdeli minaresiyle, Anadolu türk mimarisinde bu tarzın yegane örneğidir. Bugün yıkılmış olan Muallak camii minaresinin de sütunlar üzerinde durduğu kaynaklardan anlaşılmaktadır. Nebi veya Peygamber adıyla anılan cami, ortada bir ana kubbe ve iki yanda ikişer tonozla yana açılan iç mekanıyla Osmanlı merkezi yapı sistemine çok benzer. Bunu sekiz ayaklı ve Sinan’ın geliştirdiği bir planın örneğini veren Safa camii takip eder. Safa camii ayrıca değişik motifli çinileriyle burada yerli bir çini atölyesinin varlığını da ortaya koymaktadır. Bu eserdeki taş işçiliği ileri bir sanat seviyesini temsil eder.

Akkoyunlular Mardin,Hasankeyf,Erzincan Eserleri

Mardin‘de de önemli Akkoyunlular devri yapıları bulunmaktadır. 1487-1502 Yılları arasında yapılmış akkoyunlu Cihangir’in oğlu Sultan Kasım’ın medresesi(Kasımiye Medresesi), 1435-1444 tarihli Sultan Hamza ve XV. yy. ın ikinci yarısından kalma Cihangir türbeleri bunların önemlileridir. Kalede ve diğer yapılarda onarımları gösteren akkoyunlu kitabeleri vardır. Akkoyunlulardan kalan yapıların en önemlisi cami, türbe ve medreseyi bir araya getiren Sultan Kasını manzumesi, plan özellikleri ve taş işçiliğinin zengin örnekleriyle Güneydoğu Anadolu’da gelişen mimarinin en güzel eserlerinden biridir.

Mardin yakınındaki Hasankeyf’de de Akkoyunlular devrine ait birçok yapı vardır. Bunlardan en önemlisi, şehrin biraz dışında, tuğla işçiliği, kubbe şekli, çini süsleri ve genel çizgilerindeki oran bakımından Anadolu’da türbe mimarisi gelişiminde özel bir yer alan Zeynel türbesi’dir; eserin genel çizgilerinden XV. yy. a ait olduğu tahmin edilebilir. Uzun Hasan’ın oğlu tarafından 1478’de onarıldığı anlaşılan İmam Abdullah türbesi ve ziyaretgahı da bu devir eserlerindendir. Akkoyunlu anıtlarının toplandığı diğer bir merkez, Van gölü kıyısındaki Ahlat’tır.

Bu devrin diğer mühim mimari merkezlerinden biri de Erzincan‘dır. Bugün devamlı depremler sonucu çok az eser ayakta kalmışsa da, bunlar Akkoyunlu devrinin mimari zenginliğini ortaya koyacak değerdedir. Bunlardan biri 1418 tarihli kaleden kalan kapı parçası üzerindeki iki satırlık kitabedir. Kalenin Akkoyunlular devrinde tamir edildiğini gösteren bu kitabenin yanı sıra, 1301 tarihini taşıyan ve Akkoyunluların atalarına bağlanan Cimin camii, Bey hamamı anılmaya değer yapılardır.

Kasımiye Medresesi
Kasımiye Medresesi
Akkoyunlular Bayburt ve Diğer Eserler

Bayburt ili Demirözü bucağına bağlı Gökçedere (Pulur), Çayıryolu (Sünür) köylerinde ve bu çevrede Akkoyunlu soyundan gelenlerin yaptırdığı eserlere rastlanır; bu yörede, Osmanlılar devrinde bile, Akkoyunlular devri mimarisinin üslubunu koruduğu görülür. Gökçedere’de 1517 tarihli Ferahşat camii ve medresesi genel çizgileriyle tek kubbeli Osmanlı yapılarını hatırlatmaktaysa da, son cemaat yeri ve minaresi bazı özellikler göstermektedir. Ferahşat camiinin karşısında akkoyunlu soyundan Süleyman Beyin yaptırdığı beş hücreli ve kapılarının üzerinde farsça kitabeler bulunan medrese vardır. Çayıryolu köyünde ise Akkoyunlu devletinin kurucusu Tur Ali’nin oğlu Fahreddin Kutlu’nun yaptırdığı cami, medrese ve türbe bulunmakta ve üzerindeki kitabelerden, Şah Tahmasb zamanında tahrip edildiği, 1550 yılında onarıldığı anlaşılmaktadır. Bu onarımı gösteren kitabe, Beylioğlu Ali tarafından yazılmıştır ve türk yazı sanatının güzel örneklerinden biridir.

Bu önemli merkezlerin dışında Doğu Anadolu’nun birçok yerinde Akkoyunlulara alt yapılara ve kitabelere rastlanır. Bunlar, Muş, Bitlis, Bingöl, Urfa, Harput, Erzurum çevresinde toplanmıştır. Akkoyunlu devri yapıları bulundukları yörenin iklim şartlarına ve sanat geleneklerine bağlı olarak gelişmiş olmakla beraber, kendine has özellikler ve kendi içinde devamlı bir gelişme gösterir. Bu, plan özellikleri bakımından olduğu kadar süsleme yönünden de bilinir. Bütün bu örnekler, aynı yıllarda yeni bir yolda gelişmeğe başlayan, ağır ağır oluşan Osmanlı sanatı ile akkoyunlu sanatı arasında yakın ilişkiler bulunduğunu gösterir.

Akkoyunlular Haritası
Akkoyunlular Haritası
Önerilen Yazı

Celayirliler

Önerilen Yazı

Karakoyunlular

Son güncelleme :

    Yorum Yap